3(a) Ìtumọ‌ Ìsílẹ‌ Èdè Yorùbá àti Ọ‌nà Mẹ‌jì Tí Ó Fi Yàtọ‌ Sí Èdè Gẹ‌ẹ‌sì

Èdè Yorùbá jẹ‌ ọ‌kan lára àwọn èdè abínibí tí àwọn ọmọ Yorùbá ń sọ ní ilẹ‌ Nàìjíríà àti ní àwọn orílẹ‌-èdè mìíràn. Èdè yìí jẹ‌ ohun pàtàkì fún ìbánisọ‌rọ‌, àṣà àti ìṣe Yorùbá. Ó tún jẹ‌ èdè tí a fi ń kọ‌ ẹ‌kọ‌, kọ orin, ṣe eré àti fi ń pa àṣà mọ‌.

Ọ‌nà méjì tí èdè Yorùbá fi yàtọ‌ sí èdè Gẹ‌ẹ‌sì ni wọ‌nyí:

• Ohùn àti àmì ohùn: Èdè Yorùbá ní àmì ohùn mẹ‌ta, èyí ni ohùn gíga, àárín àti ìsàlẹ‌. Àmì wọ‌nyí ń yí ìtumọ‌ ọ‌rọ‌ padà. Ṣùgbọ‌n èdè Gẹ‌ẹ‌sì kò ní irú àmì ohùn bẹ‌ẹ‌.
• Ọ‌nà tí a fi ń kọ ọ‌rọ‌: Ní èdè Yorùbá, a máa ń kọ ọ‌rọ‌ bí a ṣe ń pè é gan-an. Ṣùgbọ‌n ní èdè Gẹ‌ẹ‌sì, bí a ṣe ń kọ ọ‌rọ‌ àti bí a ṣe ń pè é lè yàtọ‌.

3(b) Ìtumọ‌ Àwọn Ọ‌rọ‌ Wọ‌nyí

• (i) Àjàntálá — Àjàntálá ni ọmọ tí ó máa ń hù ìwà búburú tàbí ọmọ tí kò ní ìwà rere.
• (ii) Ògúnmádàgbó — Ògúnmádàgbó jẹ‌ ohun ìjà tàbí oogun tí a gbàgbọ‌ pé ó lágbára gan-an ní àkókò ogun.
• (iii) Òkùnkùn — Òkùnkùn ni àìsí ìmọ‌lẹ‌ tàbí ibi tí kò ní tànná.
• (iv) Bàngbòṣe — Bàngbòṣe túmọ‌ sí ẹni tí kò ṣe ohun dáadáa tàbí ẹni tí kò mọ bí a ṣe ń ṣe nn‌kan.
• (v) Àkànpọ‌ — Àkànpọ‌ ni ìṣọ‌kan tàbí ìpapọ‌ àwọn ènìyàn tàbí nn‌kan.
• (vi) Ọdún — Ọdún ni àkókò ọdún kan tàbí ayẹyẹ pàtàkì tí àwọn ènìyàn ń ṣe.

Ìbéèrè Karùn-ún (Number 5) ✅

(5a) Kí ni gbólóhùn alákànpọ̀?

Gbólóhùn alákànpọ̀ ni gbólóhùn tí a dá sílẹ̀ nípa dídarapọ̀ gbólóhùn mọ́rùn-ún (simple sentences) méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ nípa lílo ọ̀rọ̀-asopọ̀.

(5b) Àgbékalẹ̀ àwọn gbólóhùn:

• (a) ṣùgbọ́n: Olù fẹ́ lọ sí oko, ṣùgbọ́n òjò ń rọ̀.
• (b) àmọ́: Ó lẹ́wà gan-an, àmọ́ kò mọ̀ọ́kọ rárá.
• (c) bẹ́ẹ̀ ni: Táyé ra bàtà, bẹ́ẹ̀ ni ó sì ra aṣọ pẹ̀lú.
• (d) sì: Bàbá jẹun, ó sì sùn lọ. yálà … tàbí: Yálà kí o kàwé rẹ, tàbí kí o jáde kúrò ní kílàsì.
• (e) tàbí/àbí: Ǹjẹ́ wàá mu omi tàbí wàá mu ẹmu?
• (f) àti: Adé àti Ọlá lọ sí ọjà.
• (g) pẹ̀lú: Mo jẹ iṣu pẹ̀lú ẹyin ní òwúrọ̀ yìí.

LITIRÉṢÒ ALOHÙN (Ìtàn Àròsọ)

Ìwé: Àkójọpọ̀ Àlọ́ Ìjàpá Apá Kejì (Babalọlá, A.)

6. Ìtàn "Ìjàpá àti Àgàràmbọ̀kù"

(a) Báwo ni ihò tíńtín méjì ṣe dé imú Ìjàpá?

Lẹ́yìn ikú Àgàràmbọ̀kù, Ìjàpá fẹ́ jẹ ẹran náà nìkan. Ó rìn wọ inú imú òkú Àgàràmbọ̀kù lọ láti jẹ ẹran inú rẹ̀. Nígbà tí àwọn ènìyàn dé tí wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí ní gé ẹran náà, ẹ̀rù ba Ìjàpá. Bó ṣe ń gbìyànjú láti jáde lójijì, ó lo ọgbọ́n àyípadà rẹ̀ láti gún ihò méjì sára imú rẹ̀ kí ó lè rí ayè mí. Èyí ni ó sọ di ihò imú méjì tí ó ní títí di òní.

(b) Ẹ̀kọ́ mẹ́ta tí ìtàn yìí kọ́ wa:

• (i) Ìwọ̀ra kò sunwọ̀n: Ìfẹ́ sí láti jẹ ohun gbogbo nìkan (ojúkòkòrò) lè kó ènìyàn sí inú ìyọnu.
• (ii) Ọgbọ́n àyípadà kì í dáni lólá: Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Ìjàpá jẹ́ ọlọ́gbọ́n, ọgbọ́n ẹ̀tàn rẹ̀ kì í mú un dé ibi rere lójúmọ́.
• (iii) Ìtẹ́lọ́rùn jẹ́ ọrọ̀: Ó yẹ kí a ní ìtẹ́lọ́rùn pẹ̀lú ohun tí a bá ní, kí a má sì ṣe jẹ nìkan tàbi jẹ àjẹjù.